• Pauw Media

'Hoe groot ijsberg is, weten we niet'

EDE Seksuele uitbuiting, orgaanhandel, kinderarbeid, arbeidsuitbuiting, slavenhandel. Deze zaken vallen tegen woordig onder één noemer: mensenhandel. Tamme de Leur (52) uit Ede is expert op dit gebied en begint in maart een post-hbo-opleiding over dit onderwerp aan de Christelijke Hogeschool Ede. ,,Dit is een missie die diep in mij zit.''

Freek Wolff

De Leur is maatschappelijk werker die journalist werd bij de televisie. Hij maakte er een aantal documentaires over in Nederland en in het buitenland. ,,Dan word je daarna weleens gevraagd om erover te vertellen op conferenties. Dat had ik altijd voorzichtig gedaan, want een journalist wil graag dat iemand anders 'het verhaal is' en niet hijzelf."

Nadat hij achttien jaar ervaring opdeed als maker bij de publieke omroep en manager van onder meer documentaires begon De Leur vier jaar geleden als zelfstandig tv-producent met compagnon Oscar Pathuis. Het bedrijf heet MetaStory Productions. ,,We werken voor allerlei omroepen en maken serieuze tv-programma's. De laatste documentaires leidden tot kamervragen.''

Over het prostitutiebeleid in Europa ontstond een publieke discussie en een grote nasleep, onder meer bij Pauw en Witteman. ,,Er zit een wetsvoorstel in over het mogelijk strafbaar stellen van een klant die kon weten dat hij misbruik maakte van een meisje of een vrouw."

ELKE SCHOOL De Edenaar zit dus diep in de materie. Daarom verzorgde hij in 2015 een minor voor studenten aan de Christelijke Hogeschool Ede (CHE). ,,Toen zag ik dat er geen hbo-onderwijs over dit onderwerp bestaat en heb ik dat voorgesteld. De CHE wilde dat graag, maar het had wat mij betreft op elke school gekund. Want net als dat we allemaal iets moeten weten over kindermishandeling en huiselijk geweld, moeten we ook iets over mensenhandel weten. Waar kan ik dan op letten?"

Mensenhandel heeft in globale zin alles te maken met uitbuiting. Een meisje dat in Valkenburg systematisch verkracht wordt, Nederlanders die in het buitenland een orgaan kopen, malafide uitzendbureaus in de tuinbouw, oververmoeide piloten van een prijsvechter, kinderarbeid, Dalits in India en slavenhandel door IS, kinderhandel bij adopties, het zijn allemaal vormen van mensenhandel.

De opleiding staat met studenten stil bij vragen als: Wat is mensenhandel precies en wat is het verschil met mensensmokkel? Hoe betrouwbaar zijn cijfers en rapporten over mensenhandel? Welke organisaties houden zich bezig met de bestrijding van moderne slavernij? Hoe kun je zelf vanuit je eigen werkveld een rol spelen bij de bestrijding van mensenhandel?

De onderwerpen die tijdens de opleiding worden behandeld zijn: introductie mensenhandel, seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting en orgaanhandel, politiek, recht, cultuur en religie, indicatoren mensenhandel, het barrièremodel en tot slot ethiek, hulpverlening en media.

GIGANTISCH De Leur: ,,Wat het meest de aandacht trekt is seksuele uitbuiting. Maar als je wereldwijd kijkt naar de cijfers, al zijn die altijd gevaarlijk, dan hebben we het over zo'n 38 miljoen mensen die in dit soort vormen van moderne slavernij leven. Dat is gigantisch en de meesten daarvan leven in India. Nummeriek is arbeidsuitbuiting de grootste. Cijfers zijn altijd ingewikkeld, want bij zaken die zich in het duister afspelen, weten we nooit precies wat er aan de hand is. Criminelen willen natuurlijk liever dat we die cijfers niet zien. Wat je niet ziet, kun je ook niet meten of weten. Daarom is voorzichtigheid met cijfers geven heel belangrijk. Want we kijken naar het topje en weten nooit precies hoe groot die ijsberg is. Dus is het gevaarlijk om te speculeren. Juist die speculaties maken dat de verhalen soms opgeblazen worden, maar soms te klein zijn. Dat komt doordat het criminele activiteiten zijn. Er zit een hele wereld achter. Daar wil ik graag les over geven."

De Leur toont een fragment uit een documentaire, waarvoor studenten zich sterk inleefden in de slachtoffers om scènes te kunnen spelen met een politieman die hen ondervraagt over de ellende waarin ze terecht waren gekomen. Het verhoor verloopt spontaan en nadat een meisje vertelde over de gruwelijke dingen die haar overkwamen, inclusief moord op haar baby, wordt het de politieman te veel en loopt hij geëmotioneerd de verhoorkamer uit.

,,Dit raakt iedereen. Ik heb ministers zien huilen bij dit fragment. Het raakt zo aan ons menselijk bestaan, van wat goed is en wat gewoon niet kan. Instellingen zijn gelukkig heel voorzichtig met de echte slachtoffers, maar media willen natuurlijk altijd ergens een gezicht bij hebben, liefst met een naam erbij. In het verleden is dat vaak fout gegaan, dus hoe kun je daar goed mee omgaan? Daarom heb ik twintig zaken uitgezocht en samen met studenten casussen getraind. Zij hebben de rollen gespeeld, waardoor ze zelf een grote inkijk kregen in het thema. Tegelijk was de anonimiteit van de slachtoffers gewaarborgd."

MANIPULEREN De wereld van de mensenhandel is verrot en weloverwogen. ,,Een mensenhandelaar is een psycholoog in de dop. Het is iemand die ontzettend goed is in manipuleren en echt een plan kan hebben met een veertienjarig meisje. 'Schat ik hou van je' of 'Ik ga je slaan', allerlei tactieken met een gericht doel op financieel gewin. Ik heb bij rechtzaken gezeten waarbij een mensenhandelaar in een paar jaar tonnen had verdiend, terwijl het slachtoffer met wie hij dat had verkregen 50.000 euro schuld op de bank had staan. Dat er mensen zijn die zo te werk gaan, is natuurlijk wat ons tegen de borst stuit. Er is niet voor niets een wet op gemaakt."

De Leur gelooft niet in de pure slechtheid van 'de mens'. ,,In die rare wereld, waar heel veel slecht is, zijn gelukkig ook veel mensen die goed (willen) doen.'' Vanuit zijn werk bij de reclassering en het Leger des Heils zag hij hoe hulpverleners hun best doen. ,,Maar het kwaad en de ernst van mensenhandel is soms buitenproportioneel en mensonterend in alle opzichten. Als ik niet zelf ook de andere kant kon zien, dan is het niet uit te houden. Hoe een mensenhandelaar in zijn ééndimensionele wereld zijn plan trekt, is wel erg moeilijk te begrijpen."

DUISTER In de ogen van De Leur is de wereld niet zwartwit, maar zit die vol grijze kleuren. ,,Het duister sluipt er ook bij ons in. En bij de politie. Dus is de wereld van de mensenhandel vol met verschillende personen, vanuit allerlei religies. Mijn motivatie is om daar iets aan te doen." Hij vindt het schema God-duivel in dit verband te abstract. ,,Dat werkt voor gelovige mensen, tot een bepaalde hoogte. Want als je met een slachtoffer praat die daar niets mee heeft, verdwijnt dat verhaal in de concrete praktijk van het leven."

Hij wijst erop dat IS vanuit een radicaal fundamentalistisch gedachtengoed momenteel organen verhandelt. ,,Ze doen dat met martelingen en bij lijken. Dat zijn vreselijke verhalen. Alleen heeft het christendom in het verleden ook verschrikkelijke dingen gedaan. Dat bespaar ik de studenten niet. In dat perspectief heeft het geen zin om met vingers te wijzen naar de slechte kant van religie. Er zijn gelukkig ook heel veel goede voorbeelden tégen mensenhandel, ook uit de hoek van moslims, hindoeïsme of atheïsme. Zo van: 'Dit kwaad mag niet bestaan. Zo willen we als mens niet leven'."

Dat de wereld van de mensenhandel puur zwart is, onderkent De Leur zeker. ,,En het is heel akelig om daar in terecht te komen. Daar wil je niet te lang zitten.'' Tegelijk leeft het besef bij hem dat ook de daders mensen zijn en dikwijls misvormd raakten door wat ze meemaakten. ,,Ik heb rapporten voor de reclassering geschreven. We leven gelukkig in een rechtsstaat waarin we dat proberen goed te doen, al is dat heel complex. Maar we willen geen mensenhandel en daar is gelukkig een diepgewortelde concensus over in de samenleving. Sommige mensen doen dat vanuit het geloof, anderen vanuit naastenliefde - zonder geloof - en dat vinden we prachtig.  Die ethiek past bij deze school, want er staat een C op het gebouw en die staat er ook echt vanuit deze dynamiek. Want het is ook een gebied waar door christenen veel fouten zijn en worden gemaakt. Zo is de slavernij geen goede geschiedenis. Dat moeten we niet vergeten. En we denken dat dit afgeschaft is, maar dat is niet zo. Daarom moeten we met grote bescheidenheid praten over 'het kwaad' en personen. Bijvoorbeeld door te kijken naar wat de achtergrond van een dader is."

INSPIREREND Eén groot onderdeel van mensenhandel is arbeidsuitbuiting. ,,Als er dan in Bangla Desh een fabriek instort, worden we ons via een filmpje ineens bewust van de arbeidsomstandigheden op die plek. Maar dan is het heel goed dat je ook laat zien dat er 150 jaar geleden in Nederland kinderen in de kolenmijnen werkten. Dus is de vraag: hoe komt het dat het nu dan toch nog bestaat?"

Doordat Tamme zich verdiepte in de mensenhandel, kroop het onderwerp als het ware in zijn lijf. Hij vindt dat het een dusdanig precaire zaak is dat professionaliteit noodzakelijk is, zowel qua journalistiek als in de hulpverlening. ,,Dat komt ook zowel in de minor- als in de post-hbo-opleiding aan de orde. Het is geen leuk onderwerp, maar dat betekent niet dat onderwijs daarover  vreselijke deprimerend of saai hoeft te zijn. Het kan juist heel inspirerend zijn. We kijken natuurlijk ook wat we ertegen kunnen doen. Dat doen we met het barrièremodel, het signaleren door burgers, leerkrachten, journalisten, sociaal werkers, politiemensen en verpleegkundigen. Je moet het samen doen. Al die mensen kun je leren om te signaleren op hun werkplekken of in hun omgeving dat er iets niet pluis is."

De Leur ziet een stijgende lijn bij hoe effectief de bestrijding van mensenhandel is. ,,Maar we weten niet om welk percentage het dan gaat. Want op veel plekken in de wereld is prostitutie nog ondergronds en niet legaal, zoals in ons land. Tegelijk zie je in Nederland ook schrijnende gevallen, zoals een vrouw uit Moldavië die achter een rolluik in een garage haar lichaam aanbiedt. Daar zit een wereld achter van heel raar met mensen omgaan."

ORGANEN De veronderstelling dat orgaantransplantaties in ziekenhuizen alleen netjes en formeel plaatsvinden, is naïef gedacht. ,,Er zijn verhalen bekend van mensen die naar Bulgarije reizen, waar een Duitse dokter een lichaamsdeel van iemand uit Turkije in het lichaam van een West-Europeaan plaatst. Soms ook in een ziekenhuis. Dus dan weet je ook dat hier een georganiseerde graad achter zit, terwijl het verboden is. Dus is het een zeer ernstig crimineel feit."

Er is gerenommeerd Europees onderzoek naar orgaanhandel gedaan. ,,Het is heel ingewikkeld, maar het aanbod van organen is wereldwijd slechts tien procent van de vraag. Dus als je op de wachtlijst staat en je dreigt te overlijden, wat ga je dan doen? Daar is dus veel geld te verdienen. Er zijn dus Nederlanders die naar het buitenland reizen om daar een orgaan te krijgen. We weten dat IS organen uit levende personen haalt, al dan niet gedwongen. Maar het gebeurt ook in de Filipijnen bij mensen die vrijwillig een nier afstaan voor 500 dollar. Voor hen is dat een jaarinkomen. Het is een markt en het gaat eigenlijk dus ook over rijk en arm. Sommige mensen zeggen dat het onvermijdelijk is en dat we het dus maar moeten regelen. Maar hoe doe je dat? Orgaanhandel is verboden. Dat is ook het geval met slavernij, maar het probleem is dat de keurige regels niet afdoende zijn. Alleen in Iran is orgaanhandel toegestaan. Daar hangen in de winkel briefjes, zoals we in de supermarkt een kinderwagen aanbieden."

In de sectoren als tuinbouw, landbouw en transport vindt volgens de Edenaar ook mensenhandel plaats, waarbij de arbeidsomstandigheden zeer te wensen overlaten. ,,Als we regels in gemeenten aanpassen, verhuizen de handelaren naar andere plekken: het bekende waterbed-effect. Dus moeten we af van lokaal beleid en moet je dit internationaal regelen, om de barrière waarmee je het tegen kunt gaan zo groot mogelijk te maken. Dat is een heel ingewikkelde klus, omdat je met allerlei professionals te maken hebt met eigen regels en mechanismen. Dat maakt het traag en bureaucratisch. Dit maakt het frustrerend, als je weet wat een slachtoffer meemaakt en hoe snel een dader sluw ageert op een nieuwe regel."

MISSIE Velen zullen actie tegen mensenhandel dweilen met de kraan open vinden. ,,Zo kun je er naar kijken'', reageert De Leur. Maar als wij de komende jaren vijfhonderd professionals mogen opleiden die al die signalen kennen, dan creëren we in elk geval een vijandig klimaat tegen mensenhandel. Dit is wel een gedachte voor de lange termijn, want met één artikel of reportage red je het niet. Het is een missie die diep in mij zit om dit een stukje verder te krijgen en ik ben zeer vereerd dat de school dit van harte wil faciliteren. Stoer van de school!"

In maart begint de post-hbo-opleiding, zeven avonden om de veertien dagen. Het is de eerste en de enige. De belangstelling is nu al groot.